Από: Αντιστράτηγο ε.α. Ιωάννη Κρασσά

«Τὴν ἡμέρα ἐκείνη διαλύθηκε σε ὁλόκληρο τὸν κόσμο ἡ ἔως τότε ὑφιστάμενη πεποίθησις, ὅτι οἱ Τούρκοι ἧσαν ἀνίκητοι στὴν θάλασσαν». Μιγκέλ ντε Θερβάντες (1547-1616), διάσημος Ἱσπανός συγγραφέας (έγραψε τον Δον Κιχώτη) ὁ ὁποῖος πολέμησε ἡρωικά καί τραυματίσθηκε στὴν ναυμαχία. Άγαλμά του υπάρχει στο παλιό λιμάνι της Ναυπάκτου.

Η Εξάπλωση των Οθωμανών και ο Ιερός Συνασπισμός

Μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως (1453), οι Οθωμανοί προσπάθησαν να θέσουν υπό τον πλήρη έλεγχό τους ολόκληρη τη Βαλκανική Χερσόνησο. Ο Σουλτάνος Σελήμ Β΄ (1524–1574), μετά την κατάληψη της Κύπρου (9 Αυγούστου 1571) και των περισσοτέρων νησιών του Αιγαίου (πλην Κρήτης), κυριάρχησε στην Ανατολική Μεσόγειο και εποφθαλμιούσε να επεκτείνει την κυριαρχία του και στην υπόλοιπη. Την 20η Μαΐου 1571, ο Πάπας Πίος Ε΄ (1504–1572), αφού γεφύρωσε τις αντιθέσεις της Ισπανίας και της Βενετίας, τις έπεισε να υπογράψουν τον «Ιερό Συνασπισμό (Sacra Liga)», με σκοπό την αντιμετώπιση της ισλαμικής απειλής. Στη συμμαχία συμμετείχαν: η Ισπανία, η Βενετία, η Γένουα, το Παπικό Κράτος, οι Ιππότες της Μάλτας και τα Ιταλικά Δουκάτα Σαβοΐας, Ουρμπίνου και Τοσκάνης. Ο Πάπας αποφάσισε την αποστολή στόλου προς την Ελλάδα. Για τον σκοπό αυτό, συγκροτήθηκε μια μεγάλη χριστιανική ναυτική δύναμη στη Μεσσήνη της Σικελίας, στην Ιταλία.

 Οι Αντίπαλες Δυνάμεις

Στις 16 Σεπτεμβρίου ο χριστιανικός στόλος σάλπαρε από το λιμένα της Μεσσήνης και στις 5 Οκτωβρίου αγκυροβόλησε στην Κεφαλλονιά. Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η απόφαση για την ανάθεση της αρχιστρατηγίας των συμμαχικών δυνάμεων στον ενθουσιώδη νεαρό Ισπανό πρίγκιπα Δον Χουάν τον Αυστριακό[1] (1547-1578). Ο ισπανικός στόλος διοικείτο από τον Ιωάννη Ανδρέα Ντόρια[2] (1539-1606), ο παπικός στόλος από τον Μαρκαντώνιο Κολόνα[3] (1535-1584), ενώ ο στόλος της Βενετίας από τον Σεβαστιάνο Βενιέρ[4] (1496-1578). Η χριστιανική αρμάδα αποτελούνταν από 216 πλοία (1.815 πυροβόλα), επανδρωμένα με 40.000 ναυτικούς, στα οποία επέβαιναν 28.500 στρατιώτες (Ισπανοί, Ιταλοί, Γερμανοί, Κροάτες, Βενετοί και Έλληνες).

 

Τα μισά πλοία του στόλου ήσαν της Βενετίας αρκετά από τα οποία διοικούνταν από Έλληνες, Βενετούς υπηκόους. Η Κέρκυρα[5] και η Ζάκυνθος[6] διέθεσαν από 4 γαλέρες η καθεμία. Η μεγαλύτερη προσφορά προήλθε από την Κρήτη η οποία συνεισέφερε 46 γαλέρες με Κρητικούς κυβερνήτες[7]. Η συμβολή τους θεωρήθηκε καταλυτική για τη νίκη, καθώς οι Κρητικοί τοξότες και πολεμιστές φημίζονταν για τη γενναιότητά τους. Ο Δον Χουάν επέλεξε κρητικές γαλέρες για να πλαισιώσουν τη ναυαρχίδα του, καθώς επίσης και αυτή του Βενετού Σεβαστιανού Βενιέρ. Ο οθωμανικός στόλος αριθμούσε 250 πλοία (750 πυροβόλα), με τα πληρώματα να ανέρχονται σε 50.000 ναυτικούς και 32.500 στρατιώτες. Ο Τούρκος Μουεζίν Ζαντέ Αλή Πασάς[8], ηγείτο του οθωμανικού στόλου. Αν και ικανός στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, είχε περιορισμένη εμπειρία σε ναυτικές τακτικές. Παρά ταύτα, ο Σουλτάνος τού εμπιστεύθηκε την αρχηγία κατά την κατάληψη της Κύπρου (1570) και στη συνέχεια στη Ναύπακτο.  

Μουεζίν Ζαντέ Αλή Πασάς

Τα Πλοία

Οι γαλέρες αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα των πλοίων και των δύο πλευρών (περίπου 210 από τα 216 χριστιανικά πλοία). Ήσαν στενόμακρα, χαμηλά πλοία, εξαιρετικά ευέλικτα και γρήγορα στη μάχη, πλην όμως ευάλωτα στην ανοιχτή θάλασσα. Κινούνταν με 2 ή 3 τριγωνικά πανιά (λατίνια), αλλά διέθεταν επιπλέον 24 έως 30 σειρές κουπιών. Τα πυροβόλα τους ήταν τοποθετημένα στην πλώρη, καθώς πολεμούσαν μετωπικά, προσπαθώντας να εμβολίσουν ή να πλευρίσουν το αντίπαλο πλοίο για να γίνει η έφοδος των στρατιωτών (ρεσάλτο). Η Γαλεάσα ήταν το πλοίο-κλειδί που έκρινε τη ναυμαχία υπέρ των Χριστιανών. Η Βενετία παράταξε 6 γαλεάσες, οι οποίες ήσαν μεγαλύτερες, ψηλότερες και πιο βαριές από τις κοινές γαλέρες. Μετακινούνταν επίσης με κουπιά και πανιά, αλλά λειτουργούσαν ως «πλωτά φρούρια», καθόσον ήσαν εξοπλισμένες με κανόνια όχι μόνο στην πλώρη, αλλά και στα πλευρά. Με αυτό το τρόπο προκαλούσαν ζημιές στα εχθρικά πλοία πριν να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν τα δικά τους πυροβόλα. 

Η Ναυμαχία

Τα χαράματα της 7ης Οκτωβρίου 1571, οι δύο στόλοι αναπτύχθηκαν για μάχη στην έξοδο του Πατραϊκού κόλπου, νοτίως της νήσου Οξυάς (ΝΑ άκρο του νομού Αιτωλοακαρνανίας στο Ιόνιο Πέλαγος). Ο Δον Χουάν διεύθυνε τη μάχη από την ναυαρχίδα του "Βασίλισσα", πλέοντας στο κέντρο της παρατάξεως. Η σύγκρουση καταγράφηκε στην ιστορία  ως «Ναυμαχία της Ναυπάκτου (Lepanto)», ονομασία με την οποία οι Βενετοί περιέγραφαν τη θαλάσσια περιοχή από τον Κορινθιακό κόλπο έως το Ιόνιο Πέλαγος. Ο ενθουσιώδης Δον Χουάν τοποθέτησε τις 6 Γαλεάσες μπροστά από τον υπόλοιπο στόλο, οι οποίες με τα βαριά κανόνια τους βύθισαν αριθμό οθωμανικών πλοίων, πριν τη λήψη επαφής των αντιπάλων δυνάμεων.

Η περιοχή της ναυμαχίας.

Οι καιρικές συνθήκες πλήρους άπνοιας, είχαν ως αποτέλεσμα η ναυμαχία να εξελιχθεί σε πεζομαχία σε επιπλέουσες πλατφόρμες. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας η μάχη είχε κριθεί και ο Δον Χουάν είχε κατακτήσει μια περίλαμπρη νίκη, η οποία υπήρξε αποτέλεσμα:

  • Των καλύτερα εξοπλισμένων με πυροβόλα χριστιανικών πλοίων.
  • Της ναυτοσύνης των πληρωμάτων.
  • Των καλύτερα εκπαιδευμένων και εφοδιασμένων με αρκεβούζια[9] και μουσκέτα[10] δυτικών στρατιωτών. Το αρκεβούζιο υπήρξε το πρώτο ευρείας χρήσης φορητό πυροβόλο όπλο του πεζικού στην Ευρώπη, το οποίο αποτέλεσε τον πρόδρομο του μουσκέτου.

Μουσκέτο                                                       Αρκεβούζιο

Οι Απώλειες

Ο Τούρκος ναύαρχος σκοτώθηκε κατά τη ναυμαχία. Από τα πλοία του οθωμανικού στόλου 50 βυθίστηκαν, 137 καταλήφθηκαν, ενώ οι απώλειες ανήλθαν σε 20.000 νεκρούς. Ο χριστιανικός στόλος έχασε 17 πλοία και μέτρησε 7.500 νεκρούς. Η συμμετοχή των Ελλήνων στη ναυμαχία της Ναυπάκτου, ειδικά από την Κρήτη, την Ιωνία και τα νησιά του Ιονίου και του Αιγαίου Πελάγους, υπήρξε σημαντική τόσο σε επίπεδο κυβερνητών, όσο και σε αυτό των κωπηλατών και των στρατιωτών σε αμφότερους τους στόλους, καθώς οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν κατά κόρο την αναγκαστική ή εθελοντική στρατολόγηση προσωπικού από τους λαούς που κατακτούσαν. Στις κατεχόμενες από τους Τούρκους περιοχές, οι Έλληνες υπέστησαν σκληρά αντίποινα μετά τη χριστιανική νίκη. 

Η Σημασία της Ναυμαχίας

Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες ναυμαχίες της παγκόσμιας ιστορίας, διότι σηματοδότησε την πρώτη νίκη των χριστιανικών κρατών επί των θεωρούμενων αήττητων Οθωμανών και το τέλος της χρησιμοποιήσεως των κωπήλατων πλοίων (γαλέρες), τα οποία αντικαταστάθηκαν από τα αμιγώς ιστιοφόρα. Η ναυμαχία της Ναυπάκτου συγκρίνεται με αυτήν της Σαλαμίνος (480 π.Χ.), τόσο από απόψεως σημασίας, όσο και τακτικής. Η νίκη επί των Τούρκων, όπως και αυτή των Ελλήνων επί των Περσών, διέσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Τα πλοία που συμμετείχαν ήσαν λιγότερα από αυτά της ναυμαχίας της Σαλαμίνος, αλλά είκοσι αιώνες μετά εξακολουθούσαν να κινούνται με τον ίδιο τρόπο. Οι νικητές δεν αξιοποίησαν τη νίκη και δεν συνέχισαν τον πόλεμο κατά των Τούρκων. Ο Σουλτάνος εκμεταλλεύτηκε την αδράνεια των δυτικών και εντός ενός έτους ναυπήγησε νέο στόλο αποτελούμενο από 250 γαλέρες και 8 γαλεάσες. 

Ο Αντίκτυπος της Νίκης

Η νίκη της Ναυπάκτου πανηγυρίστηκε από όλο τον χριστιανικό κόσμο. Ποιητές και καλλιτέχνες απαθανάτισαν το βαρυσήμαντο γεγονός σε πλήθος έργων. Οι Ευρωπαίοι συνειδητοποίησαν ότι η αντιμετώπιση του οθωμανικού επεκτατισμού επιτεύχθηκε με τη συμμαχία όλων των χριστιανικών κρατών. Ο Γάλλος ουμανιστής δοκιμιογράφος της Αναγέννησης Μισέλ ντε Μονταίν [Michel de Montaigne (1533-1592)] έγραψε: «Ἡ ναυμαχία τῆς Ναυπάκτου ἐγκαινίασε τὴν ἀρχή τῆς βαθμιαίας καὶ ἀναπότρεπτης καταρρεύσεως τῆς αὐτοκρατορίας τῶν Τούρκων».

 

Η ναυμαχία της Ναυπάκτου, πίνακας του Χουάν Λούνα (1857-1899).

Διαπιστώσεις Συμπεράσματα

Αυτό που διαδραματίσθηκε στα γαλανά νερά του Ιονίου Πελάγους ήταν μία πρωτίστως θρησκευτική και φυλετική αναμέτρηση κυριαρχίας μεταξύ Δύσεως και Ανατολής.

Στις ημέρες μας η Μέση Ανατολή αποτελεί πεδίο πολιτισμικής αντιπαραθέσεως, δοκιμαζόμενη από το πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν και των πληρεξουσίων του (Χαμάς, Χεζμπολάχ, Χούθι). Βλέπε σχετικό άρθρο: Ένας «Αχρείαστος Πόλεμος».

Η Μέση Ανατολή παράγει και εξάγει βία σ’ όλο τον κόσμο. Το γεγονός αυτό ωθεί πολλούς κατοίκους της προς την ευρωπαϊκή ήπειρο για την αναζήτηση ασφάλειας και καλύτερων συνθηκών διαβιώσεως και εργασίας. Η χώρα μας αποτελεί το ανάχωμα της Δύσεως και ως λαός βιώνουμε ιστορικές εξελίξεις, χωρίς να μπορούμε να προεξοφλήσουμε με ασφάλεια το μέλλον μας.

Από το 1973 η Τουρκία αποκάλυψε τις αναθεωρητικές της επιδιώξεις σε βάρος των συμφερόντων της Ελλάδος και της Κύπρου. Επί διακυβερνήσεως Ερντογάν καλλιεργείται συστηματικά η αλλαγή του status quo (υφισταμένης καταστάσεως) στην Ανατολική Μεσόγειο. Βλέπε σχετικό άρθρο: «Πόση Τουρκία Χωράει στο Αιγαίο;»

Τέσσερις και πλέον αιώνες μετά τη ναυμαχία της Ναυπάκτου, η Τουρκία επιζητεί εκ νέου τον έλεγχο, την επιρροή και την κηδεμονία περιοχών της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Τούρκος Πρόεδρος έχει ονομάσει το γεωπολιτικό του αφήγημα «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan), το οποίο μάλιστα προτίθεται να θεσμοθετήσει ως νόμο του κράτους. Έναντι αυτής της στρατηγικής, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να στηρίξει σθεναρά την Ελλάδα και την Κύπρο, αποτρέποντας την υλοποίησή της.

Το μήνυμα της ναυμαχίας της Ναυπάκτου έχει διαχρονική βαρύτητα και είναι: «Ἡ ἰσχὺς ἐν τῇ ἑνώσει». Μόνο ενωμένη η Ευρώπη θα υπερασπιστεί τα πολιτισμικά της επιτεύγματα και τις δημοκρατικές της ελευθερίες.  

 

Κρητική Γαλέρα 16ος αιώνας.

Αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Κρασσάς

Ιούνιος 2026

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ηλίου, Αθήνα 1948.
  • ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Α.Ε, Αθήνα 1977.
  • Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ LAROUSSE BRITTANICA, Εκδοτικός οίκος ΠΑΠΥΡΟΣ, Αθήνα 2007. 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ο Δον Χουάν της Αυστρίας (Don Juan de Austria, 1547–1578) —αναφέρεται ως «Δον Χουάν ο Αυστριακός», λόγω της συγγένειάς του με τον αυτοκράτορα Κάρολο— ήταν κορυφαίος Ισπανός στρατιωτικός και διπλωμάτης του 16ου αιώνος. Ήταν νόθος γιος του αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και βασιλιά της Ισπανίας, Καρόλου Κουΐντου [1500-1558 (Καρόλου Ε')], και ετεροθαλής αδελφός του βασιλιά Φιλίππου Β' της Ισπανίας (1527-1598).

[2] Ο Ιταλός ναύαρχος Ιωάννης Ανδρέας Ντόρια [1539-1606 (Giovanni Andrea Doria)] ήταν ευγενής από τη Γένοβα, ο οποίος διετέλεσε Πρίγκιπας του Μέλφι και Μαρκήσιος του Τούρσι. Ήταν υιοθετημένος uιός και διάδοχος του διάσημου Γενουάτη ναυάρχου Αντρέα Ντόρια. Υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές και ταυτόχρονα αμφιλεγόμενες ναυτικές προσωπικότητες της Μεσογείου κατά τον 16ο αιώνα, παρέχοντας κυρίως τις υπηρεσίες του στον Βασιλιά Φίλιππο Β΄ της Ισπανίας.

[3] Ο Δούκας και Πρίγκιπας του Παλιάνο Μαρκαντώνιος Β΄ Κολόννα [1535-1584 (Marcantonio II Colonna)], υπήρξε Ιταλός αριστοκράτης, στρατιωτικός διοικητής και ναύαρχος. Σε αντίθεση με τον Ιωάννη Ανδρέα Ντόρια, με τον οποίο είχε συχνές πολιτικές και τακτικές διαφωνίες, ο Κολόννα κέρδισε τεράστια υστεροφημία ως ένας από τους κορυφαίους ήρωες της νίκης στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου.

[4] Ο Βενετός Σεβαστιανός Βενιέρ [1496-1578 (Sebastiano Venier ή Veniero)] ήταν στρατιωτικός, ναύαρχος και Δόγης της Βενετίας. Έμεινε στην ιστορία ως ο δυναμικός και οξύθυμος ηγέτης του βενετικού στόλου στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, όπου πολέμησε στην πρώτη γραμμή σε προχωρημένη ηλικία.

[5] Οι 4 Κερκυραίοι κυβερνήτες ήσαν: Ο Χριστόφορος Κοντοκάλης, ο Πέτρος Μπούας, ο Γεώργιος Κοκκίνης και ο ο Στυλιανός Χαλικιόπουλος.

[6] Οι 4 Ζακύνθιοι κυβερνήτες ήσαν: Ο Αντώνιος Κουτούβαλης, ο Νικόλαος Μονδίνος, ο Δημήτριος Κομούτος και ο Μαρίνος Σγουρός.

[7] Οι κυβερνήτες από τη Κρήτη ήσαν:

Από τον Χάνδακα (Ηράκλειο):

  • Στυλιανός Κοντοκάλιας
  • Ιάκωβος Μέδης
  • Γεώργιος Καλαμώνας
  • Φραγκίσκος Μουάτσος (από τη γνωστή οικογένεια Muazzo)

Από τα Χανιά:

  • Ανδρέας Καλλέργης
  • Γεώργιος Καλλέργης
  • Μάρκος Αντώνιος Καλλέργης
  • Ιάκωβος Καλλέργης
  • Χριστόφορος Δομίνης
  • Αντώνιος Πασκουαλίγκος
  • Δανιήλ Καλαφάτης
  • Αντώνιος Ευδαιμονογιάννης

Από το Ρέθυμνο:

  • Πέτρος Μπαρμπούτης
  • Παύλος Βλαστός (από την ιστορική κρητική οικογένεια των Βλαστών)
  • Γεώργιος Μουάτσος

Από τη Σητεία:

Ιωάννης Κορνάρος (από την οικογένεια των Corner / Κορνάρων της Κρήτης)

[8] Ο Μουεζίν Ζαντέ Αλή Πασάς (Müezzinzade Ali Paşa, απεβίωσε την 7 Οκτωβρίου 1571) ήταν Οθωμανός πολιτικός και ο Καπουδάν Πασάς (Μέγας Ναύαρχος). Το όνομά του σημαίνει «γιος του μουεζίνη». Ο πατέρας του καλούσε τους πιστούς σε προσευχή από τζαμί της Κωνσταντινουπόλεως.

Ο Μουεζίν Ζαντέ Αλή Πασάς.

[9] Το αρκεβούζιο (γαλλικά: arquebuse, ιταλικά: archibugio)  ήταν από τα πρώτα εμπροσθογεμή πυροβόλα όπλα. Εμφανίστηκε στις αρχές του 15ου αιώνα και άλλαξε ριζικά τη μορφή του πολέμου, καθώς επέτρεψε σε απλούς πεζούς στρατιώτες να διαπερνούν τις βαριές πανοπλίες των ιπποτών της εποχής. Υπήρξε το πρώτο ευρείας χρήσης φορητό πυροβόλο όπλο του πεζικού στην Ευρώπη, το οποίο αποτέλεσε τον πρόδρομο του μουσκέτου.

[10] Το μουσκέτο ήταν εμπροσθογεμές μακρύ πυροβόλο όπλο με λεία κάννη (χωρίς εσωτερικές ραβδώσεις), μήκους 1,7 μέτρων και βάρους 9 κιλών, χειριζόμενο από δύο στρατιώτες, το οποίο διαδέχθηκε το αρκεβούζιο. Χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από το πεζικό της Ευρώπης από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα.

ΤΕΛΟΣ