Άσα Τζένιγκς, ο Σωτήρας 300.000 Ελλήνων στην Σμύρνη το 1922

Από: Αντιστράτηγο ε.α. Ιωάννη Κρασσά

«Η Σμύρνη μάνα καίγεται, καίγεται και το βιός μας,

ο πόνος μας δεν λέγεται δεν γράφεται ο καημός μας». Από το τραγούδι «Η Σμύρνη» σε στίχους Πυθαγόρα Παπασταματίου (1930-1979).

Το πρωί της 9^ης Σεπτεμβρίου 1922 (27 Αυγούστου 1922 παλαιό ημερολόγιο), 400 Τούρκοι ιππείς, η προφυλακή του στρατού του Κεμάλ, εισήλθαν στην Σμύρνη. Την προηγούμενη ημέρα είχαν αποχωρήσει από την πόλη οι τελευταίοι Έλληνες στρατιωτικοί και το σύνολο των υπαλλήλων της ελληνικής διοικήσεως με τις οικογένειές τους. Ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης^[1] αποχώρησε την 19:00 της 8^ης Σεπτ. με το βρετανικό πολεμικό πλοίο Iron Duke (Σιδερένιος Δούκας).

Η Σφαγή

Ο επικεφαλής των τουρκικών δυνάμεων Νουρεντίν Πασάς, ο οποίος είχε διατελέσει στρατιωτικός διοικητής της Σμύρνης πριν την άφιξη του ελληνικού στρατού το 1919, έθεσε αμέσως σε εφαρμογή το σχέδιο αφανισμού των Χριστιανών της πόλεως. Από το βράδυ της 9^ης Σεπτεμβρίου άρχισε η συστηματική σφαγή των Ελλήνων και των Αρμενίων της πόλεως και η διαρπαγή των περιουσιών τους. Σε πρώτη φάση συλλαμβάνονταν και εκτελούνταν ομαδικά οι άνδρες, ενώ στην συνέχεια θανατώνονταν όσα γυναικόπαιδα είχαν καταφύγει στις εκκλησίες και σε χώρους συναθροίσεων. Η ελληνική και η αρμενική συνοικία μετατράπηκαν σε σφαγεία ανθρώπων, όπου το αίμα των αμάχων στην κυριολεξία «έτρεξε ποτάμι». Την ίδια ημέρα, ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος (1867–1922) παραδόθηκε από τον Νουρεντίν στο μαινόμενο όχλο. Ο εμβληματικός ποιμενάρχης που επέλεξε να μην εγκαταλείψει το ποίμνιό του, μετά από φρικτά βασανιστήρια, παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο και εισήλθε στην χορεία των Αγίων της Εκκλησίας μας.

O Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος και οι "συνωστισμένοι" στη προκυμαία.

Η Πυρκαγιά

Μέχρι τη 13^ης Σεπτεμβρίου (31 Αυγούστου παλαιό ημερολόγιο)οι αιμοδιψείς φονιάδες εξόντωσαν πάνω από 30.000 άτομα, σ’ ένα παραλήρημα κτηνώδους βίας και φυλετικού μίσους. Τα χειρότερα όμως δεν είχαν έλθει. Την αποφράδα εκείνη Τετάρτη, ο άνεμος έπνεε προς την ελληνική συνοικία. Ο τουρκικός στρατός βάσει σχεδίου ξεκίνησε τον εμπρησμό της πόλεως, διαφυλάσσοντας ανέπαφα το τουρκικό και εβραϊκό τμήμα της. Επί τέσσερα μερόνυχτα, μέσα σε ένα αποκαλυπτικό τοπίο, ο απόκοσμος ήχος της πύρινης λαίλαπας έσμιγε με τις κραυγές απόγνωσης των ανθρώπων, συνθέτοντας ένα σκηνικό δαντικής κόλασης. Ο υπολογισμός των θυμάτων δεν είναι δυνατόν να καθοριστεί επακριβώς, αλλά πρέπει να ξεπέρασε τις 100 χιλιάδες. Πέρα των 180.000 Ελλήνων που ζούσαν στην πυρποληθείσα περιοχή, πρέπει να συμπεριλάβουμε άλλους τόσους πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στη Σμύρνη από την ενδοχώρα. Οι απελπισμένοι Χριστιανοί συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης που εκτεινόταν μπροστά από την ελληνική συνοικία, μήκους 3 χιλιομέτρων και πλάτους 60 έως 80 μέτρων. Στο λιμάνι της Σμύρνης ήσαν αγκυροβολημένα πολεμικά και εμπορικά πλοία των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας και της Ιταλίας. Οι κυβερνήτες τους είχαν σαφείς εντολές να διασώζουν μόνο πολίτες των χωρών τους και να μην παρέχουν καμία βοήθεια στους σφαγιαζόμενους Έλληνες και Αρμένιους χριστιανούς.

Υπάρχουν οι συγκλονιστικές μαρτυρίες δύο αυτοπτών μαρτύρων για τα όσα συνέβησαν στην προκυμαία. Η Βρετανίδα συγγραφέας Κλαίρη Σέρινταν [2] (1885 –1970) έγραψε: «Παντού επικρατούσε το απόλυτο χάος… μετέφερα συνεχώς μωρά στα πλοία. Επρόκειτο για βρώμικα και ημιθανή πλασματάκια, γεμάτα πληγές… πολλές έγκυες γυναίκες είχαν γεννήσει στην αποβάθρα… είδα έναν Τούρκο στρατιώτη να λιθοβολεί μέχρι θανάτου έναν άνδρα, μπροστά στην αλλόφρονα γυναίκα του». Η Αμερικανίδα γιατρός Έστερ Λόβντζοϊ [3](1869-1967) στη δική της μαρτυρία επισημαίνει: «Στην αποβάθρα διαδραματίστηκαν σκηνές φρίκης… Οι Τούρκοι στρατιώτες ήταν ανελέητοι. Χτυπούσαν τους άνδρες με τα κοντάκια και τους συγκέντρωναν σε κάποιο άλλο σημείο πιο πίσω… έδερναν τις γυναίκες με μαστίγια και ραβδιά και τις έσπρωχναν, λες και ήταν κοπάδι με ζώα».

Ο Από Θεού Τζένιγκς

Ο Άσα Τζένιγκς

Ο 45χρονος Αμερικανός μεθοδιστής [4] πάστορας Άσα (Έιζα) Τζένινγκς (1877–1933) εργαζόταν στο παράρτημα της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων (ΧΑΝ) στη Σμύρνη. Το ύψος του δεν ξεπερνούσε το 1,60 μέτρο και υπέφερε από τη νόσο του Pott (φυματίωση της σπονδυλικής στήλης), με αποτέλεσμα να φοράει συνεχώς έναν κηδεμόνα για τη στήριξη της πλάτης του. Ο Τζένινγκς απέδειξε ότι, παρά τη σωματική του αναπηρία, διέθετε ατσάλινη θέληση και άνευ ορίων ανθρωπιά. Πριν από την πυρπόληση της πόλης, είχε προσφέρει καταφύγιο σε 1.000 Έλληνες πρόσφυγες σε δύο κτήρια ιδιοκτησίας της ΧΑΝ, τα οποία φύλασσαν Αμερικανοί πεζοναύτες. Στη συνέχεια, κατόρθωσε να συναντηθεί με τον Κεμάλ (1881–1938), ο οποίος του επέτρεψε να μεταφέρει τους πρόσφυγες στην Ελλάδα, δίνοντάς του διορία 11 ημερών. Εξασφάλισε τη μεταφορά δύο χιλιάδων προσφύγων στη Μυτιλήνη με ένα ιταλικό εμπορικό πλοίο, πληρώνοντας ο ίδιος τα κόμιστρα. Είχε προηγηθεί η ενέργεια του Ιάπωνα καπετάνιου Τ. Νορίτο, ο οποίος άδειασε το φορτίο του πλοίου του στην θάλασσα και μετέφερε άνευ αμοιβής πρόσφυγες στην Χίο.[5].

Η Οργάνωση της Αποστολής Διασώσεως

Στη Μυτιλήνη, παρέμεναν ελλιμενισμένα 20 ελληνικά φορτηγά πλοία, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά στρατιωτικών τμημάτων από την Μικρά Ασία. Ο Τζένινγκς ζήτησε από τον Έλληνα νομάρχη να του παραχωρήσει τα πλοία για τη μεταφορά των προσφύγων, αλλά εκείνος δήλωσε αναρμόδιος. Το ίδιο ανέφερε και ο ανώτερος Έλληνας στρατιωτικός διοικητής, Υποστράτηγος Αθανάσιος Φράγκου (1864–1923). Για καλή του τύχη, στο πρόσωπο του Πλοιάρχου Ιωάννη Θεοφανίδη (1877-1939) [6], κυβερνήτου του θωρηκτού «Κιλκίς», ο Τζένινγκς βρήκε τον άνθρωπο που στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Ο Έλληνας αξιωματικός απέστειλε με τον ασύρματο του πλοίου αίτημα προς τον Έλληνα πρωθυπουργό Νικόλαο Τριανταφυλλάκο (1855-1939) [7]να χρησιμοποιηθούν όλα τα διαθέσιμα πλοία για τη διάσωση των Ελλήνων κατοίκων της Σμύρνης, επισημαίνοντας ότι ο Αμερικανός πάστορας είχε εξασφαλίσει την προστασία τους από τα πολεμικά των ΗΠΑ. Ο Τριανταφυλλάκος, φοβούμενος ότι οι Τούρκοι θα χρησιμοποιούσαν τα πλοία για την κατάληψη των νησιών, δίσταζε να τα διαθέσει. Ο Τζένινγκς τον απείλησε ότι θα τον καταγγείλει δημόσια πως εγκατέλειψε τον ελληνικό πληθυσμό, έρμαιο στις ορέξεις των Τούρκων. Μετά από αυτό, ακολούθησε μια σειρά τηλεγραφημάτων, προκειμένου να δοθεί η εντολή με την οποία τέθηκαν στη διάθεση του «Ναυάρχου» Τζένινγκς όλα τα ελληνικά πλοία του Αιγαίου, με αποστολή να πλεύσουν στη Σμύρνη, άνευ σημαίας, για τη μεταφορά των προσφύγων. Τους καπετάνιους που επικαλέστηκαν μηχανικές βλάβες προκειμένου να μη συμμετάσχουν στη διάσωση, ο δυναμικός Θεοφανίδης τους απείλησε με άμεση παραπομπή στο ναυτοδικείο.

Ο Πλοιάρχος Ιωάννης Θεοφανίδης

Σε μία πρωτόγνωρη και άγνωστη σε πολλούς επιχείρηση, άνω των 300.000 Ελλήνων μεταφέρθηκαν με ασφάλεια από τη Σμύρνη στην Ελλάδα. Ο Αμερικανός Πλοίαρχος Χάλσεϊ Πάουελ [Halsey Powell (1883-1936)], κυβερνήτης του αντιτορπιλικού «Edsall» και επικεφαλής των 12 αμερικανικών πολεμικών πλοίων που βρίσκονταν στη Σμύρνη, συνέβαλε αποφασιστικά στην απομάκρυνση των προσφύγων, αγνοώντας τις διαταγές που είχε λάβει. Ο αριθμός των εμπορικών πλοίων που χρησιμοποιήθηκαν ανήλθε τελικά σε 55. Οι Τούρκοι επέτρεψαν στον Τζένινγκς να μεταφέρει Χριστιανούς και από την περιοχή του Πόντου και της Συρίας. Ο συνολικός αριθμός των προσφύγων από την Τουρκία ξεπέρασε το 1.300.000. Η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε από τον Τζένινγκς να συμμετάσχει στην αντιπροσωπεία που στάλθηκε στη Λωζάνη για την υπογραφή της ομώνυμης συνθήκης, για θέματα που αφορούσαν τον επαναπατρισμό των αιχμαλώτων πολέμου και των εκτοπισμένων. Για τις υπηρεσίες που προσέφερε, το ελληνικό κράτος τού απένειμε τον Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος και το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας. Παράλληλα, η ελληνική κυβέρνηση απένειμε το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας και στους κυβερνήτες των 12 αμερικανικών πολεμικών πλοίων που υποστήριξαν την όλη επιχείρηση.

Ο Αμερικανός Πλοίαρχος Χάλσεϊ Πάουελ

Η Αγνωμοσύνη

Στις εγκυκλοπαίδειες του «Ηλίου», «Δομής» και «Πάπυρος Larousse Britannica», δεν περιλαμβάνεται το όνομά του στο αντίστοιχο λήμμα. Στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» (τόμος ΙΕ, σελίδα 238), αφιερώνονται για τη δράση του μόλις δύο γραμμές: «…έπειτα από έντονες διπλωματικές ενέργειες των ξένων, ανάμεσα στους οποίους πρωτοστάτησε ο υποδιευθυντής της ΧΑΝ στον Παράδεισο Asa Jennings, στάλθηκαν τελικά ελληνικά πλοία από τη Μυτιλήνη στη Σμύρνη…». Η αναφορά αυτή δεν αποτυπώνει σε καμία περίπτωση το μέγεθος της προσφοράς του και τα πραγματικά γεγονότα. Ο Άσα Τζένινγκς έγινε ευρύτερα γνωστός από το βιβλίο του Αμερικανού Λου Ούρενεκ (Lou Ureneck) που εκδόθηκε το 2015 με τίτλο: «Η Μεγάλη Πυρκαγιά: Η αποστολή ενός Αμερικανού για τη διάσωση των θυμάτων της πρώτης γενοκτονίας του 20ού αιώνα» (The Great Fire: One American’s Mission to Rescue Victims of the 20th Century’s First Genocide). Προέρχομαι από πρόσφυγες γονείς που κατοικούσαν στα Βουρλά [8] , κωμόπολη πλησίον της Σμύρνης. Μέμφομαι τον εαυτό μου γιατί δεν γνώριζα τόσα χρόνια το έργο του Τζένινγκς και εξανίσταμαι γιατί στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας δεν αναφέρεται η συνεισφορά του, προκειμένου να σωθούν οι «συνωστισμένοι» στην προκυμαία της πόλεως. Μία οδός στον Βόλο και μία στην πόλη της Χίου φέρουν το όνομά του. Σε όλες σχεδόν τις πόλεις της Ελλάδας υπάρχει οδός με το όνομα «Σμύρνης». Σε κάθε πινακίδα αυτών των δρόμων, ως ελάχιστο δείγμα αναγνώρισης προς το πρόσωπό του, θα έπρεπε να τοποθετηθεί και το όνομα του Τζένινγκς.

Τον Φεβρουάριο του 2016, στον προαύλιο χώρο του Δημαρχείου του Βόλου, παρουσία του Ρότζερ (Roger) Τζένινγκς, εγγονού του Άσα, τοποθετήθηκε μετά από απόφαση του Δημάρχου Αχιλλέα Μπέου αναμνηστική πλάκα με τη φωτογραφία του, επί της οποίας αναγράφεται στα ελληνικά και στα αγγλικά: «Ο Σωτήρας 300.000 Ελλήνων στη Σμύρνη το 1922. Στην καρδιά κάθε ανθρώπου κοιμάται ένας λέων».

Αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Κρασσάς

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ο Αριστείδης Στεργιάδης (1861 Ηράκλειο Κρήτης-1949 Νίκαια Γαλλίας), υπήρξε Έλληνας πολιτικός. Τον Φεβρουάριο του 1919, τοποθετήθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ως Ύπατος Αρμοστής στην Σμύρνη. Μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμ. του 1920 υπέβαλλε την παραίτηση του στην νέα κυβέρνηση, η οποία όμως δεν έγινε αποδεκτή. Ο Βρετανός διπλωμάτης και συγγραφέας Sir Michael LIewellyn Smith [Μάικλ Λουέλιν Σμιθ(1939)] στο βιβλίο «Το Όραμα της Ιωνίας» υποστηρίζει ότι η διατήρηση του είχε να κάνει με την «ανυποχώρητη αδιαφορία του στα κομματικά» και πως ήταν «ίσως ο ικανότερος για να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στους Βασιλικούς και τους Βενιζελικούς». Ο Αμερικάνος διπλωμάτης, συγγραφέας, ποιητής και φιλέλληνας George Horton [Τζόρτζ Χόρτον(1859-1942)] στο βιβλίο «Η Μάστιγα της Ασίας», γράφει για τον Στεργιάδη «Είχε πολύ αυστηρή αίσθηση του δικαίου και τον χαρακτήριζε υψηλό αίσθημα του καθήκοντος. Ζούσε σαν ερημίτης, δεν αποδεχόταν καμία πρόσκληση και δεν εμφανιζόταν ποτέ σε κοινωνικές εκδηλώσεις». Ο Στεργιάδης δεν επέστρεψε ποτέ στην Ελλάδα και διέμεινε μέχρι τον θάνατο του στην Γαλλία.

Αριστείδης Στεργιάδης

[2] Η Αγγλίδα Κλαίρη Σέρινταν [Clare Sheridan (1885 –1970)], ήταν γλύπτρια, δημοσιογράφος και συγγραφέας γνωστή κυρίως για τη συγγραφή ημερολογίων που αφηγούνταν τα ταξίδια της. Ήταν εξαδέλφη του Ουίνστων Τσώρτσιλ. Την περίοδο των σφαγών βρίσκονταν στην Σμύρνη, προκειμένου να πάρει συνέντευξη από τον Κεμάλ.

Κλαίρη Σέρινταν

[3] Η Αμερικανίδα Έστερ Λόβντζοϊ [Esther Lovejoy (1869-1967)] υπήρξε ιατρός και πρωτοπόρος δημόσιας υγείας, ακτιβίστρια, υποψήφια του Κογκρέσου. Πρωταγωνίστησε στις προσπάθειες για να οργανώσει το διεθνές ιατρικό έργο ανακουφίσεως των αμάχων των διάφορων θεάτρων πολέμου.

Έστερ Λόβντζοϊ

[4]Ο Μεθοδισμός είναι χριστιανικό προτεσταντικό κίνημα με 70 εκατομμύρια μέλη παγκοσμίως. Πάστορας είναι εκκλησιαστικός τίτλος αντίστοιχος του ιερέως. Χριστιανική Αδελφότητα Νέων (Young Men’s Christian Association, YMCA) είναι μία παγκόσμια οργάνωση που εδρεύει στην Γενεύη της Ελβετίας με περισσότερα από 57 εκατομμύρια μέλη και 125 εθνικές οργανώσεις. Ιδρύθηκε το 1844 από τον Βρετανό Τζώρτζ Ουίλιαμς στο Λονδίνο και έχει ως στόχο την ανάπτυξη υγιούς σώματος, νου και πνεύματος, βασιζομένη στις χριστιανικές αρχές.

[5] Ο Ιάπωνας πλοίαρχος Τ. Νορίτο (T. Norito) διέσωσε εκατοντάδες (και σύμφωνα με νεότερες έρευνες, χιλιάδες) χριστιανούς (Έλληνες και Αρμένιους) κατά την Καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Κυβερνούσε το ιαπωνικό εμπορικό φορτηγό πλοίο «Tokei Maru» (που σημαίνει Θαλασσινό Ρολόι).

[6] Ο Ναύαρχος Ιωάννης Θεοφανίδης (Πειραιάς 1877-1939.) αποστρατεύτηκε το 1923 με το βαθμό του Ναυάρχου. Διετέλεσε κυβερνήτης πολλών πολεμικών μας πλοίων. Χρημάτισε καθηγητής στην σχολή Ναυτικών Δοκίμων από το 1905 μέχρι το θάνατό του, στα μαθήματα Ηλεκτρολογίας, Φυσικής, Μαθηματικών, Πυροβολικής και Στρατιωτικής Ιστορίας. Υπήρξε πολυγραφότατος. Ο Υποναύαρχος ε.α. Ιωάννης Θεοφανίδης (1946-2014), πρώην διοικητής της Μονάδος Υποβρυχίων Καταστροφών (ΜΥΚ) υπήρξε εγγονός του.

Πλοιάρχος Ιωάννης Θεοφανίδης

[7] Ο Νικόλαος Τριανατφυλάκος (Τρίπολη 1855-Αθήνα 1939) διετέλεσε πρωθυπουργός από την 28^η Αυγούστου έως 16^η Σεπτεμβρίου 1922. Διαδέχθηκε τον Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη και ανατράπηκε από το κίνημα (Νικολάου Πλαστήρα-Στυλιανού Γονατά, Δημητρίου Φωκά). Διετέλεσε κατ’ επανάληψη Υπουργός Εσωτερικών στις Κυβερνήσεις Αλέξανδρου Ζαΐμη και Δημητρίου Γούναρη.

Νικόλαος Τριανατφυλάκος

[8] Τα Βουρλά ήταν, μετά τη Σμύρνη η μεγαλύτερη πόλη στη Χερσόνησο της Ερυθραίας στη Μικρά Ασία. Στην πόλη κατοικούσαν 35.000 Χριστιανοί, 4.000 Τούρκοι και 800 Ιουδαίοι. Ο Γεώργιος Σεφέρης(πραγματικό όνομα Σεφεριάδης) και η Φιλιώ Χαϊδεμένου γεννήθηκαν στα Βουρλά.

ΤΕΛΟΣ